[D] historie van de Duitse Autobahn

[Pino]

Ergens ben ik toch blij dat dit plan nooit werkelijkheid is geworden.

Het is in de huidige tijd moeilijk meer voor te stellen inderdaad. Zeker de zogenaamde Westtangente heeft veel verzet opgeleverd indertijd. Op de brede B1 in Schöneberg zie je ruimtereservering in zekere zin nog liggen, maar het was allemaal vrij krap geweest, zeker naarmate je dichter bij de Potsdamer Platz terecht kwam. Wat nu de tunnel in de B96 is, was in deze planning onderdeel geworden van de Westtangente. Dat verlicht wellicht ook het eerder pijnlijke idee van een snelweg vlak voor de Brandenburger Tor en door Tiergarten.

Als deel-excuus zou ik nog opmerken dat je het uitgangspunt van toen niet kunt vergelijken met hoe de kaart er nu uitziet. Drie voorbeelden.
- Je ziet ten zuidoosten van Tempelhof een snelweg dwars door de Britzer Garten. Maar die dateert pas van 1985; daarvóór lag hier nog wel wat groen, maar een snelweg aan de rand was daar niet zo ondenkbaar als het nu is.
- Een stukje noordelijker gaat het tracé van diezelfde snelweg door volkstuinen. Nu zijn volkstuinen nuttig en leuk (dubbel in het geïsoleerde West-Berlijn), maar in de praktijk ook een typische sluitpost in de ruimtelijke ordening.
- Het knooppunt tussen de Westtangente en de Südtangente vlak ten zuiden van de Potsdamer Platz. Wat je nu midden in een woonwijk zou plaatsen, was dat toen niet. Het lag aan het randje van een enorm rangeerterrein; iets wat je nog wel ziet terugkomen in de wijknaam Gleisdreieck.

En tenslotte: door de bouw van de Muur zat West-Berlijn midden jaren ‘60 met een vrij acuut verkeersprobleem in de stadsdelen kort ten westen van de Muur. De belangrijkste noord-zuid-assen waren aan de oostkant komen te liggen of onderbroken geraakt.

[Vinny]

Vorig jaar heb ik een documentaie gezien over West-Berlijn. Ik moest mijn beeld over het na-oorlogse Berlijn wel bijstellen: ook in West-Berlijn kampte men in de jaren '60 en '70 met een slechte economische situatie (mede veroorzaakt door de geïsoleerde ligging) en een tekort aan bouwmateriaal. Zelfs in 1978 waren nog huizen niet hersteld na beschadigingen in de Tweede Wereldoorlog en waren niet alle wegen verhard. Wel werkte het stadsbestuur aan meer en betere wegen, daar is dit plan wel een uiting van. Alleen te ambtieus gebleken. Wel heb je natuurlijk vele jaren later de B 96 gekregen onder Tiergarten en momenteel wordt er aan een snelweg gebouwd bij Treptow.

[Hajo]

Destijds was er in Berlijn meer ruimte om zo'n (snel)wegenplan daadwerkelijk tot uitvoering te brengen. Zeker tot in de jaren zestig was de oorlogsschade nog niet overal hersteld. Het was dus vrij eenvoudig zwaar beschadigde bebouwing op te ruimen en op de vrijgekomen grond, in plaats van nieuwbouw, een nieuwe weg aan te leggen. De auto was immers het vervoermiddel van de toekomst en veel moest daarvoor wijken.

Dat dit plan nooit helemaal is uitgevoerd, zo werd de A100 wel deels aangelegd, is een klein wonder. Het is denk ik aan felle protesten, onenigheid binnen de politiek (de SPD wilde vooral woningen, het CDU juist meer wegen) en toename van het milieu bewustzijn te danken dat het nooit echt van de grond kwam.

Tegenwoordig is de uitvoering van dit of een soortgelijk plan ondenkbaar. Het kleine stukje A100 dat nog steeds in aanbouw is, kwam er pas na felle protesten. De A100 zou nog verder naar de Frankfurter Allee moeten worden doorgetrokken. Ik weet niet of dat nog doorgaat, zodra het werk aan dat laatste stuk begint vrees ik felle protesten. Het zou dan zelfs tot veldslagen met de politie kunnen komen. Wat dan in ieder geval moet wijken is "Der Holländer", een grote bloemen en plantenzaak.

Ergerlijk is overigens die alom aanwezige graffiti. Het beton is bij wijze van spreken nog niet eens uitgehard en het is al onder gekliederd. Daar zou wat mij betreft veel harder tegen mogen worden opgetreden.

[Chris]

https://en.wikipedia.org/wiki/Berlin_Blockade

De Berlin Airlift was ook wel indrukwekkend. In een stad die toen voor een groot deel in puin lag. Aan het begin van de Koude Oorlog, nu misschien weer een beetje vergeten uit het collectieve geheugen. Het was een enorme onderneming van het westen om West-Berlijn te laten overleven na de oorlog.

[Pino]

Je kunt wel bedenken dat West-Berlijn eigenlijk gewoon geen eigen economie kon hebben en daarmee dus permanent aan het infuus lag. Het mantra is vaak geweest “arm maar sexy”, maar wie trok dat nou helemaal aan? Veel gastarbeiders, die de gaten opvulden. En dan had je nog allerhande jongeren. In West-Berlijn bestond geen dienstplicht, en dat trok nogal. Maar goed, het was natuurlijk ook nogal een kwestie van prestige voor het westen om dat allemaal nog een beetje te laten werken.

Hier nog een artikel waarin de plannen staan uitgelegd. Nogal met een anti-snelweg-bril, maar het geeft wel context. https://www.the-berliner.com/politics/r ... extension/ Een wat meer op maatschappelijk-politieke context gericht artikel: https://journals.sagepub.com/doi/full/1 ... 6620951344

[Hajo]

West-Berlijn was dan ook een heel bijzonder stukje Duitsland:

https://en.m.wikipedia.org/wiki/West_Berlin

[Kaaiman]

Je kunt wel mooi zien in welk plan de Tiergartentunnel past.

Afgezien van de politieke wind, lijkt dat plan stedenbouwkundig trouwens alsnog realiseerbaar. De meeste andere verbindingen niet, met name die oost-westverbinding zou een enorme doorbraak door de stad vergen.

[Pino]

De resterende delen van de Westtangente zijn redelijk te bundelen met S-bahnlijnen. Dat betekent dat er wel ruimte is, maar ik vrees ergens ook dat die ruimte te krap is. Maakt het hoe dan ook wat minder ingrijpend dan de andere tangenten. Neemt niet weg dat je voor met name de Osttangente de ruimte ook wel gereserveerd ziet in de stad. Maar dat zijn dan eerder vrij brede groene straten. Ook over de brede trambaan van de Platz der Vereinten Nationen en de aansluitende Torstrasse zie ik nog wel een Nordtangente lopen.

[Kaaiman]

Invulling van die door bebouwing geflankeerde groene ruimtes met asfalt in het daglicht doet de stad absoluut geen goed. Het zijn wel ruimtes die je tijdelijk kunt uitgraven om er een autotunnel onder te bouwen en naderhand netjes weer als park kunt inrichten.

[Pino]

Het "ik zie het er wel lopen" was bovenal een uiting van "het zou passen" en minder "zou ook wenselijk zijn". Gedachte die in me opkwam was dat het met een snelweg over viaducten, zoals er nu ook U-Bahn-viaducten door bepaalde straten lopen, misschien nog het beste (minst slechte) uit zou kunnen. De Sopraelevata di Berlino...

Tunnel uiteraard altijd de beste optie. Die moet je alleen wegstrepen vanwege de kostenkant.

[Vinny]

Er is niet echt een zwaar fileprobleem in Berlijn volgens mij. Een nieuwe snelweg zal vooral moeten bijdragen aan een verbeterde leefbaarheid: doorgaand verkeer ergens onderdoor of bovenover, en op de begane grond ruimte voor langzaam verkeer.

[Chris]

Berlijn heeft relatief veel stadswegen met 4 of 6 rijstroken. En de stad is bij lange na niet zo groot als bijvoorbeeld Parijs of Londen. Maar Berlijn heeft ook weinig snelwegkilometers in het stedelijk gebied. De incomplete A100 zorgt wel voor lange reistijden voor relatief korte afstanden. Enerzijds omdat de oostring ontbreekt en je voor die verplaatsingen dus via veel verkeerslichten moet, maar anderzijds doordat daardoor juist de westring hoger belast wordt. Dit patroon zie je in veel steden met incomplete ringwegen.

Volgens TomTom staat Berlijn op plaats 15 van de meest filegevoelige steden in Europa. Kijk je naar het aantal verliesuren dan staat het op plaats 34. Op die lijst is Almere de minst filegevoelige stad op plek 243.

[Vinny]

De A 100 wordt nu doorgetrokken naar Alt Treptow. Hij staat in de Open Streetmap Database met een geplande openingsstelling in juni dit jaar. Dat is voortvarend. Het vervelende is dat er aan de noordoost kant van de Spree geen logisch vervolg is. Verkeer gaat daar denk ik wel goed vastlopen. Het liefst zou je een doorgaande weg bouwen tot aan de Ostseestrasse in Prenzlauer Berg. Dat lijkt me vrijwel onmogelijk in te passen en een erg duur grapje.

[Pino]

De A100 volgt min of meer de ringspoorlijn; dat was altijd het idee. Alleen ten noorden van de Spree is die ruimte duidelijk niet meer vrijgelaten. Misschien ook niet zo gek als je kijkt naar hoe en wanneer de planvorming voor de A100 tot stand kwam. De oostelijke en westelijke systemen waren al hard uit elkaar aan het drijven en de DDR zal zich niet geroepen hebben gevoeld de ruimte te reserveren. Overigens zie je ook aan de noordwestkant, voormalige West-Berlijn, dat er geen ruimte meer is. Mogelijk dat dat óók te maken heeft met het feit dat daar nou net geen bundeling was voorgesteld tussen de spoorwegring en de A100.

Hoe dan ook is in de jaren na hereniging uiteindelijk ook gewoon besloten geen poging te wagen om een ronde A100 te creëren. Wat dat dan gaat betekenen voor het verkeer rond Alt Treptow? In ieder geval is er een goede aansluitende brug over de Spree én ik denk dat veel verkeer zal afslaan richting Kreuzberg en aangrenzende wijken aan de zuidwestelijke oever van de Spree. Vervanging van de ooit geplande Osttangente direct door die wijken, in zekere zin. Neemt niet weg dat een verlenging tot aan de B1 (als tunnel?) het nog wat beter zou maken.

[IQ[]]

Onder station Ostkreuz is tijdens de ombouw van 15-20jaar geleden in ieder geval rekening gehouden met een tunnel voor de A100.

[Pino]

SR-documentaire over de bouw van het snelwegennet rond Saarbrücken. Ook mooie beelden van wegwijzers van rond 1960!

Link

[Wesso]

St. Jngbert

[Vinny]

Er zijn drie mogelijkheden:
- In het oude lettertype is de hoofdletter 'I' en 'J' ongeveer gelijk
- Er is een typefout gemaakt in het ontwerp en/of de uitvoering
- Men heeft de naamgever van de stad: Sint Ingbert ten onrechte van een Italiaans/Romeinse 'J' voorzien.

[Palance]

Er zijn drie mogelijkheden:
- In het oude lettertype is de hoofdletter 'I' en 'J' ongeveer gelijk

Ik herinner me nog van heel vroeger dat er op de A9 borden stonden met Jngolstadt.

[Pino]

De oorspronkelijke DIN uit 1936 had hoe dan ook een hoofdletter I zonder kringel. Gewoon een rechte verticale streep zoals in het forumlettertype. Maar net zoals bij Jngelstadt en de Statale 106 Jonica werd vroeger nog wel eens een hoofdletter J gebruikt aan het begin van woorden die met een hoofdletter i beginnen.

Verwarring met een kleine l kan dit voor een deel verklaren; uiteindelijk gaat het ook terug op heel oud typografisch gebruik. Hoe dan ook kreeg bij de vernieuwing van DIN in 1981 de kleine l een kringel onderaan, waarmee het verschil tussen hoofdletter I en kleine l direct(er) duidelijk werd. Dat was het einde van de Jngolstadts (al denk ik dat ze daar al eerder mee gestopt waren).

[Vinny]

Verwarring met een kleine l kan dit voor een deel verklaren; uiteindelijk gaat het ook terug op heel oud typografisch gebruik. Hoe dan ook kreeg bij de vernieuwing van DIN in 1981 de kleine l een kringel onderaan, waarmee het verschil tussen hoofdletter I en kleine l direct(er) duidelijk werd. Dat was het einde van de Jngolstadts (al denk ik dat ze daar al eerder mee gestopt waren).

Het heeft ook wel met de letter zelf te maken. De 'i' en de 'j' waren in het Latijn en Grieks één letter die zowel een klinker als medeklinker kon zijn. Bij de implementatie in de moderne talen Italiaans en Duits heeft men daar mee geworsteld. In zekere zin in het Nederlands ook: Wij hebben de digraaf 'ij' wat eigenlijk een dubbele 'i' is.

[Wesso]

Ik lees hier ook wat terug over de J/I: https://de.wikipedia.org/wiki/J#Verwend ... en_Sprache

Het is dus lange tijd gebruikelijk geweest om een I met een kringel te gebruiken, met als voorbeeld een straatnaambordje in Jena. Een ander voorbeeld is Jlmenau. Als je dat invoert in Google komt allerlei porselein naar boven waar dat op stond vermeld. Ik ben benieuwd of het verschil met een hoofdletter j destijds te zien was op de bewegwijzering maar ik ken alleen Jena, en dat lag nou net in een ander land met een ander lettertype.

[Hajo]

Er zijn drie mogelijkheden:
- In het oude lettertype is de hoofdletter 'I' en 'J' ongeveer gelijk
- Er is een typefout gemaakt in het ontwerp en/of de uitvoering
- Men heeft de naamgever van de stad: Sint Ingbert ten onrechte van een Italiaans/Romeinse 'J' voorzien.

Mogelijkheid 1 is correct.

In het oude Duitse lettertype "Fette Fraktur" werd de hoofdletter I als een J geschreven. Dus inderdaad: "Jngolstadt" en "St. Jngbert". Dit oude lettertype werd na de Tweede Wereldoorlog afgeschaft, maar twee merkwaardigheden bleven nog even bewaard: de hoofdletter I als J en de ß (in Nederland vaak "Ringel-s" genoemd).

De J als hoofdletter I verdween als eerste, zo rond eind jaren 60, begin jaren 70 meen ik. Dit mede omdat het in modern schrift teveel op een J leek.

De ß hield het wat langer vol, maar sinds de spellingshervorming in 1998 wordt deze letter een stuk minder gebruikt, het is meestal vervangen door "ss". Een goed voorbeeld is "de straat" wat als "die Straße" werd geschreven, maar dat is min of meer vervangen door "die Strasse". Let wel, als "Strasse" in een oude straatnaam voorkomt, dan wordt die straatnaam toch nog vaak met ß geschreven, bijvoorbeeld "Lindenstraße" in plaats van het modernere "Lindenstrasse".

Sinds de spellingshervorming is zelfs een driedubbele f of s mogelijk: "die Schifffahrt" (de scheepvaart) bijvoorbeeld. En deze is ook leuk: "Schlossstrasse", oftewel "Kasteelstraat".

Tot zover de Duitse les, een taal die ik vrijwel vloeiend beheers.

[Pino]

Ik lees hier ook wat terug over de J/I: https://de.wikipedia.org/wiki/J#Verwend ... en_Sprache

Het is dus lange tijd gebruikelijk geweest om een I met een kringel te gebruiken, met als voorbeeld een straatnaambordje in Jena. Een ander voorbeeld is Jlmenau. Als je dat invoert in Google komt allerlei porselein naar boven waar dat op stond vermeld. Ik ben benieuwd of het verschil met een hoofdletter j destijds te zien was op de bewegwijzering maar ik ken alleen Jena, en dat lag nou net in een ander land met een ander lettertype.

Ellwangen an der Jagst. Nu nog een bord daarheen uit oude tijden

De geschiedenis die je aanhaalt impliceert dat je geen verschil zag tussen een hoofdletter J geplaatst aan het begin van Ingolstadt en een hoofdletter J in Jagst. Want het gaat nu juist om bewust de J inzetten. Wellicht grappig om hier te herhalen wat het artikel zegt: eerst ontstond een onderscheid tussen i en j bij de kleine letters; rond 1900 ook bij de hoofdletters maar juist bij schreefloze letters bleef het nog langer door elkaar lopen. En dat is wat je hier ziet met DIN.

[Vinny]

De "J" is ook niet zo veel voorkomende letter in het Duits. Ik herinner me in quizzen op de Duitse tv wel vragen over woorden en namen die met een 'J' beginnen. Net zo lastig als Nederlandse woorden of namen te bedenken die met een 'q', 'x' of 'y' beginnen

[Pino]

Ach Jerum Gelukkig komt de j dan nog wel terug als zachte g: de ideale auto in het Rijnland in een janz jrosse jelbe Jolf JTI der auf Jas jeht.

[Hajo]

Genau, Kumpel!

[Wesso]

De "J" is ook niet zo veel voorkomende letter in het Duits. Ik herinner me in quizzen op de Duitse tv wel vragen over woorden en namen die met een 'J' beginnen.

Het is toch een flinke lijst met plaatsnamen:
https://www.wandtattoo.de/ratgeber/name ... xn9sfQV7Lt

Jever, Juist en Jülich zijn namen die ik vaak op kaarten heb gezien maar ze kwamen niet in me op. En natuurlijk, good old Jackerath

[paolie]

Ach Jerum Gelukkig komt de j dan nog wel terug als zachte g: de ideale auto in het Rijnland in een janz jrosse jelbe Jolf JTI der auf Jas jeht.

Of zoals ze in Kerkrade bij Roda JC zeggen: Jool is jool, ejaal wie ze vool.

[Kaaiman]

De ß hield het wat langer vol, maar sinds de spellingshervorming in 1998 wordt deze letter een stuk minder gebruikt, het is meestal vervangen door "ss". Een goed voorbeeld is "de straat" wat als "die Straße" werd geschreven, maar dat is min of meer vervangen door "die Strasse". Let wel, als "Strasse" in een oude straatnaam voorkomt, dan wordt die straatnaam toch nog vaak met ß geschreven, bijvoorbeeld "Lindenstraße" in plaats van het modernere "Lindenstrasse".

Dat is niet helemaal waar. Straße is in het Duitse Duits zo gebleven, omdat de ß alleen nog gebruikt wordt na een lange klinker. Je zegt 'Straasse' dus schrijf je 'Straße'. Bij woorden als 'daß' is de a kort en daar is de ß vervangen door ss: 'dass'. In het Zwitserduits is de ß wel afgeschaft.

Overigens is er ook een hoofdletter ß: ẞ. Die was al wel langer onofficieel in gebruik, maar sinds 2017 is die als officiële spellingsvariant toegestaan voor teksten in hoofdletters.